देशाचा स्वातंत्र्य लढा: बलिदान, संघर्ष आणि स्वातंत्र्याची अमर गाथा

भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामाची कहाणी ही केवळ राजकीय बदलाची कथा नाही, तर ती आहे असंख्य बलिदान, त्याग, संघर्ष आणि स्वप्नांची गाथा. पिढ्यानपिढ्या गुलामगिरीच्या जोखडाखाली जगलेल्या जनतेने स्वातंत्र्य लढा मिळवण्यासाठी केलेली झुंज ही मानव इतिहासातील एक अद्वितीय घटना मानली जाते. 15 ऑगस्ट 1947 हा दिवस केवळ दिनदर्शिकेतील एक तारीख नाही, तर तो भारतीय आत्म्याच्या पुनर्जन्माचा दिवस आहे. स्वातंत्र्य लढा या संघर्षात असंख्य लोकांनी भाग घेतला.

गुलामगिरीची सुरुवात आणि परकीय सत्तेची पकड

भारताच्या संपन्नतेने आणि सांस्कृतिक वैभवाने प्रेरित होऊन अनेक परकीय सत्तांनी येथे आक्रमण केले. 18व्या शतकात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने व्यापारी स्वरूपात भारतात प्रवेश केला, पण पुढील शतकात त्यांनी लष्करी, आर्थिक आणि राजकीय सामर्थ्य वापरून देशाचा ताबा घेतला. कंपनी राजवटीतील अन्यायकारक धोरणे, करांची लूट आणि भारतीय परंपरांचा अपमान यामुळे असंतोषाची ठिणगी पडली.

1857 – पहिला स्वातंत्र्य संग्राम

1857 चे स्वातंत्र्य युद्ध भारतीय जनतेच्या मनातील दडपलेल्या ज्वालांचा पहिला स्फोट होता. मेरठपासून सुरू झालेला हा उठाव दिल्ली, कानपूर, झाशी, लखनऊपर्यंत पसरला. मंगल पांडे, नाना साहेब, तात्या टोपे, राणी लक्ष्मीबाई यांसारख्या वीरांनी स्वातंत्र्यासाठी हौतात्म्य पत्करले. जरी हा उठाव ब्रिटिशांनी दडपला, तरी “स्वातंत्र्य” हा शब्द भारतीयांच्या चेतनेत कायमचा रुजला. स्वातंत्र्य लढा हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. भारतीय जनतेच्या मनातील स्वातंत्र्याची आकांक्षा या लढ्यात प्रकट झाली.

संघटित चळवळीचा आरंभ

1857 नंतर जवळजवळ दोन दशके ब्रिटिशांनी जनतेला दडपून ठेवले, पण 1885 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली आणि स्वातंत्र्य लढ्याला संघटित दिशा मिळाली. सुरुवातीला मध्यममार्गी नेत्यांनी याचिका, चर्चा आणि निवेदनांच्या मार्गाने हक्क मागण्यास सुरुवात केली, पण हळूहळू उग्र विचारसरणीचे नेतृत्व पुढे आले. बाल गंगाधर टिळक यांचे “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” हे घोषवाक्य जनतेत क्रांतिकारी ऊर्जा भरून गेले.

क्रांतिकारी चळवळी

20व्या शतकाच्या प्रारंभी अनेक तरुणांनी सशस्त्र लढ्याचा मार्ग स्वीकारला. भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, चंद्रशेखर आजाद, अशफाकुल्ला खान यांसारख्या वीरांनी आपले प्राण देशासाठी अर्पण केले. त्यांच्या धाडसी कारवायांनी ब्रिटिश सत्तेची मुळे हादरली आणि जनतेला प्रेरणा मिळाली. क्रांतिकारकांची उद्दिष्टे केवळ ब्रिटिशांचा पराभव नव्हती, तर समाजात समता, न्याय आणि बंधुतेची स्थापना करणे होती.

महात्मा गांधी आणि अहिंसात्मक आंदोलन

महात्मा गांधींचा स्वातंत्र्य लढा हा जागतिक शांततेचा एक आदर्श होता. त्यांच्या विचारांमुळे लाखो लोकांनी स्वातंत्र्याच्या या लढ्यात भाग घेतला. 1920 च्या दशकात महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली स्वातंत्र्य लढ्याने नवी दिशा घेतली. सत्याग्रह, असहकार, बहिष्कार, खादीचा प्रसार, मिठाचा सत्याग्रह यांसारख्या अहिंसात्मक आंदोलकांनी लाखो सामान्य जनतेला लढ्यात सामील केले. गांधीजींचा अहिंसेचा मार्ग जगासाठीही प्रेरणादायी ठरला. त्यांनी दाखवून दिले की शस्त्रांशिवायही प्रबळ साम्राज्यावर विजय मिळवता येतो.

स्त्रियांचे योगदान

स्वातंत्र्य चळवळीत भारतीय स्त्रियांनीही अग्रणी भूमिका निभावली. कस्तुरबा गांधी, सरोजिनी नायडू, अरुणा आसफ अली, कॅप्टन लक्ष्मी सहगल, उषा मेहता यांसारख्या महिलांनी आंदोलने, भूमिगत प्रचार, आयएनएच्या लढाया यांत महत्त्वाची कामगिरी केली.
त्यांनी पितृसत्ताक बंधनांना छेद देत देशासाठी नवे आदर्श प्रस्थापित केले.

दुसरे महायुद्ध आणि स्वातंत्र्याची वाटचाल

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सत्तेची आर्थिक व लष्करी ताकद कमी झाली. ‘भारत छोडो आंदोलन’ (1942) हा स्वातंत्र्य लढ्याचा निर्णायक टप्पा ठरला. हजारो लोक तुरुंगात गेले, अनेकांनी बलिदान दिले, पण चळवळ थांबली नाही. या कालखंडात सुभाषचंद्र बोस यांनी आजाद हिंद फौज स्थापन करून ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष सुरू ठेवला. स्वातंत्र्य लढा या आंदोलनाने जगभरात भारतीयांच्या स्वातंत्र्याच्या मागण्या जोरदारपणे उपस्थित केल्या.

स्वातंत्र्याची पहाट

अनेक दशकांच्या संघर्षानंतर 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला. मात्र, या स्वातंत्र्याला देशाच्या फाळणीची वेदना सोबत मिळाली. लाखो लोक विस्थापित झाले, हजारो ठार झाले, पण भारतीय जनतेने नव्या राष्ट्रनिर्मितीची वाट धरली. स्वातंत्र्य लढा हा केवळ राजकीय अस्वस्थतेचा परिणाम नव्हता; तो सामाजिक बदलांचा मागोवा घेणारा एक मोठा आंदोलन होता.

स्वातंत्र्यावरील चिंतन

आज स्वातंत्र्याच्या ७५+ वर्षांनंतर आपण या लढ्याचा वारसा जपत आहोत का, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेचा अंत नाही; तो सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक मुक्ततेचाही प्रवास आहे. आजही जातीय भेद, आर्थिक विषमता, भ्रष्टाचार आणि सामाजिक अन्याय या स्वरूपात गुलामगिरीची सावली आपल्या समाजावर आहे. खरी श्रद्धांजली ही केवळ ध्वजारोहणाने नव्हे, तर स्वातंत्र्याच्या मूल्यांची अंमलबजावणी करूनच दिली जाऊ शकते. स्वातंत्र्य लढा या ऐतिहासिक घटनाक्रमाने आपल्याला एकजुटीने लढण्याचे महत्त्व शिकवले.

स्वातंत्र्य संग्राम हा आपल्या इतिहासाचा आत्मा आहे. तो आपल्याला संघर्ष, एकजूट, त्याग आणि मूल्यनिष्ठा शिकवतो. आगामी पिढ्यांना हा वारसा पोहोचवणे ही आपली जबाबदारी आहे. जोपर्यंत प्रत्येक भारतीय स्वाभिमानाने, सुरक्षिततेने आणि समानतेने जगत नाही, तोपर्यंत स्वातंत्र्याची लढाई संपलेली नाही.

स्वातंत्र्य लढा हा आपल्या घडामोडींचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, जो आपल्याला पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवावा लागेल.