स्वातंत्र्य संग्रामातील मुस्लिम समाजाचे मोलाचे योगदान – ऐक्य, संघर्ष आणि बलिदान

मौलाना आझाद, जाकीर हुसैन, अशफाक उल्ला खान, बेगम हजरत महल यांसह मुस्लिम समाजाचा १८५७ पासून भारत छोडो आंदोलनापर्यंतचा स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग, खिलाफत चळवळ, क्रांतिकारी बलिदाने आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्याची प्रेरणादायी गाथा

भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम ही केवळ राजकीय लढाई नव्हती, ती होती—एकतेची, आत्मत्यागाची आणि मातृभूमीप्रेमाची महाकथा. या संघर्षात मुस्लिम समाजाने निभावलेली भूमिका आजही भारतीय इतिहासातील तेजस्वी पान आहे. त्यांनी शस्त्र हातात घेतले, लेखणीने जनजागृती केली, कारागृहाची यातना सोसली, आणि स्वातंत्र्याच्या वेदीवर प्राण अर्पण केले.

१८५७ चा पहिला ज्वालामुखी

१८५७ च्या पहिल्या स्वातंत्र्य संग्रामाने ब्रिटिश सत्तेची पायाभरणी हादरवली. बहादुरशाह झफर यांच्या नेतृत्वाखाली हिंदू-मुस्लिम एकतेची पताका फडकली. मौलवी अहमदुल्ला शाह, बेगम हजरत महल, खान बहादुर खान यांसारख्या वीरांनी आपल्या प्राणांची बाजी लावली.
दिल्लीच्या रस्त्यांवर, अवधच्या रणांगणावर आणि कानपूरच्या किल्ल्यांतून एकच घोष घुमत होता — “अखंड हिंदुस्तान!”

क्रांतीच्या ज्वालेतील मुस्लिम वीर

ब्रिटिशांच्या विरोधात भूमिगत चळवळींत अनेक मुस्लिम क्रांतिकारी पुढे आले.

• अशफाक उल्ला खान – भगतसिंग व राजगुरूसोबत काकोरी कटात सहभागी होऊन हसत हसत फाशीच्या दोराला सामोरे गेले.
• मौलाना हसरत मोहानी – ‘इंकलाब ज़िंदाबाद’ हा गगनभेदी नारा दिला. ते एक साहित्यिक, विचारवंत आणि निडर क्रांतिकारक होते.
• युसूफ मेहर अली – ‘भारत छोड़ो’ हा घोषवाक्य देऊन 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात क्रांतीची ठिणगी पेटवली.
• मौलाना मोहम्मद बरकतुल्लाह – गदर पार्टीचे सक्रिय सदस्य, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वातंत्र्यलढ्यासाठी प्रचार, परदेशातून क्रांतीची चळवळ चालवली.

खिलाफत चळवळ – एकतेचा दीपस्तंभ

१९१९-२२ मधील खिलाफत चळवळीने हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा नवा अध्याय लिहिला.

• मौलाना मोहम्मद अली जौहर – खिळाफत चळवळीचे प्रमुख नेते, लंडनच्या Round Table Conference मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले.
• अबादी बानो बेगम – (अमजदी बानो बेगम) मौलाना जौहर यांच्या पत्नी, खिळाफत चळवळीतील सक्रिय कार्यकर्ती, पत्रकार आणि विधान परिषद सदस्या.
• हकीम अजमल खान आणि इतर नेत्यांनी गांधीजींसोबत खांद्याला खांदा लावून जनआंदोलनाचे रूप दिले.

शिक्षण, पत्रकारिता आणि विचारजागृती

• मौलाना अबुल कलाम आझाद – ‘अल-हिलाल’ व ‘अल-बलाघ’ या उर्दू साप्ताहिकांतून ब्रिटिशविरोधी संदेश पोहोचवून अखंड भारताची संकल्पना बळकट केली. काँग्रेसचे अध्यक्ष, विभाजनविरोधी नेता, आणि भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री.
• डॉ. जाकीर हुसैन – Jamia Millia Islamia विद्यापीठाचे संस्थापकांपैकी एक, शिक्षण सुधारक, भारताचे तिसरे राष्ट्रपती व पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती.
• बदरुद्दीन तैयबजी – काँग्रेसमध्ये हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा ठाम मुद्दा मांडणारे पहिले मुस्लिम अध्यक्षांपैकी एक.

महिला नेते – अदृश्य पण अमर योगदान

• बेगम हजरत महल – १८५७ च्या उठावातील अवधच्या नेतृत्वात उतरत ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.
• अबादी बानो बेगम – महिलांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करून घेत, पत्रकारिता व राजकीय क्षेत्रातही कार्य केले.

आर्थिक आणि संस्थात्मक बलिदान

गुजरातचे अब्दुल हबीब युसुफ मारफानी यांनी नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या INA ला कोट्यवधी रुपयांची मदत देऊन “सेवक-ए-हिंद” हा किताब मिळवला.

बलिदानांची नोंद

भारत सरकारच्या Dictionary of Martyrs of India’s Freedom Struggle नुसार, शहीदांच्या एकूण संख्येपैकी सुमारे ३०% मुस्लिम होते. हे प्रमाण या समाजाच्या राष्ट्रप्रेमाची आणि आत्मत्यागाची जिवंत साक्ष आहे.

१८५७ पासून ते भारत छोडो आंदोलनापर्यंत मुस्लिम समाजाने प्रत्येक टप्प्यावर निडरपणे भूमिका निभावली. क्रांती, आंदोलन, शिक्षण, पत्रकारिता आणि आर्थिक त्याग—सर्वच आघाड्यांवर त्यांनी राष्ट्रासाठी अविस्मरणीय योगदान दिले.
आज आपण जेव्हा स्वातंत्र्याचा श्वास घेतो, तेव्हा या वीरांचे बलिदान हे केवळ इतिहासाचा भाग नाही, तर राष्ट्रीय अभिमानाची शपथ आहे.